كُمَيْلُ احْفَظْ عَنِّي مَا أَقُولُ لَكَ النَّاسُ ثَلَاثَةٌ عَالِمٌ رَبَّانِيٌّ وَ مُتَعَلِّمٌ عَلَى سَبِيلِ نَجَاةٍ وَ هَمَجٌ رَعَاعٌ أَتْبَاعُ كُلِّ نَاعِقٍ يَمِيلُونَ مَعَ كُلِّ رِيحٍ لَمْ يَسْتَضِيئُوا بِنُورِ الْعِلْمِ ١وَ لَمْ يَلْجَئُوا إِلَى رُكْنٍ وَثِيقٍ يَا كُمَيْلُ الْعِلْمُ خَيْرٌ مِنَ الْمَالِ الْعِلْمُ يَحْرُسُكَ وَ أَنْتَ تَحْرُسُ الْمَالَ وَ الْمَالُ تَنْقُصُهُ النَّفَقَةُ وَ الْعِلْمُ يَزْكُو عَلَى الْإِنْفَاقِ يَا كُمَيْلُ مَحَبَّةُ الْعَالِمِ دِينٌ يُدَانُ بِهِ يَكْسِبُهُ الطَّاعَةَ فِي حَيَاتِهِ وَ جَمِيلَ الْأُحْدُوثَةِ بَعْدَ وَفَاتِهِ فَمَنْفَعَةُ الْمَالِ تَزُولُ بِزَوَالِهِ يَا كُمَيْلُ مَاتَ خُزَّانُ الْأَمْوَالِ وَ هُمْ أَحْيَاءٌ وَ الْعُلَمَاءُ بَاقُونَ مَا بَقِيَ الدَّهْرُ أَعْيَانُهُمْ مَفْقُودَةٌ وَ أَمْثَالُهُمْ فِي الْقُلُوبِ مَوْجُودَةٌ هَاهْ ٢إِنَّ هَاهُنَا وَ أَشَارَ بِيَدِهِ إِلَى صَدْرِهِ لَعِلْماً لَوْ أَصَبْتُ لَهُ حَمَلَةً بَلَى أَصَبْتُ لَهُ لَقِناً غَيْرَ مَأْمُونٍ يَسْتَعْمِلُ آلَةَ الدِّينِ فِي طَلَبِ الدُّنْيَا وَ يَسْتَظْهِرُ بِحُجَجِ اللَّهِ عَلَى خَلْقِهِ وَ بِنِعَمِهِ عَلَى عِبَادِهِ لِيَتَّخِذَهُ الضُّعَفَاءُ وَلِيجَةً مِنْ دُونِ وَلِيِّ الْحَقِّ أَوْ مُنْقَاداً لِحَمَلَةِ الْعِلْمِ لَا بَصِيرَةَ لَهُ فِي أَحْنَائِهِ يَقْدَحُ الشَّكُّ فِي قَلْبِهِ بِأَوَّلِ عَارِضٍ مِنْ شُبْهَةٍ أَلَا لَا ذَا وَ لَا ذَاكَ فَمَنْهُومٌ بِاللَّذَّاتِ سَلِسَ الْقِيَادِ لِلشَّهَوَاتِ أَوْ مُغْرًى بِالْجَمْعِ وَ الِادِّخَارِ لَيْسَا مِنْ رُعَاةِ الدِّينِ ٣أَقْرَبُ شَبَهاً بِهِمَا الْأَنْعَامُ السَّائِمَةُ كَذَلِكَ يَمُوتُ الْعِلْمُ بِمَوْتِ حَامِلِيهِ اللَّهُمَّ بَلَى لَا تَخْلُو الْأَرْضُ مِنْ قَائِمٍ بِحُجَّةٍ ظَاهِرٍ أَوْ خافي ٤[خَافٍ مَغْمُورٍ لِئَلَّا تَبْطُلَ حُجَجُ اللَّهِ وَ بَيِّنَاتُهُ وَ كَمْ ذَا وَ أَيْنَ أُولَئِكَ الْأَقَلُّونَ عَدَداً الْأَعْظَمُونَ خَطَراً بِهِمْ يَحْفَظُ اللَّهُ حُجَجَهُ حَتَّى يُودِعُوهَا نُظَرَاءَهُمْ وَ يَزْرَعُوهَا فِي قُلُوبِ أَشْبَاهِهِمْ هَجَمَ بِهِمُ الْعِلْمُ عَلَى حَقَائِقِ الْأُمُورِ فَبَاشَرُوا رُوحَ الْيَقِينِ وَ اسْتَلَانُوا مَا اسْتَوْعَرَهُ الْمُتْرَفُونَ وَ أَنِسُوا بِمَا اسْتَوْحَشَ مِنْهُ الْجَاهِلُونَ صَحِبُوا الدُّنْيَا بِأَبْدَانٍ أَرْوَاحُهَا مُعَلَّقَةٌ بِالْمَحَلِّ الْأَعْلَى يَا كُمَيْلُ أُولَئِكَ خُلَفَاءُ اللَّهِ وَ الدُّعَاةُ إِلَى دِينِهِ هَايْ هَايْ شَوْقاً إِلَى رُؤْيَتِهِمْ وَ أَسْتَغْفِرُ اللَّهَ لِي وَ لَكُمْ.

کمیل، آنچه به تو می‌گویم از من نگاه دار. مردم سه دسته‌اند: عالمی ربّانی، و دانش‌آموزی بر راه رستگاری، و فرومایگانی هرزه‌گرد، پیروان هر بانگ‌زننده، که با هر بادی می‌گرایند؛ به نور دانش روشنی نجستند (۱) و به رکنی استوار پناه نبردند. ای کمیل، دانش از مال بهتر است: دانش تو را نگاه می‌دارد و تو مال را نگاه می‌داری؛ و مال را هزینه‌کردن می‌کاهد و دانش با هزینه‌کردن می‌بالد. ای کمیل، دوستی عالم دینی است که به آن دینداری می‌شود؛ در زندگی‌اش فرمان‌برداری برای او فراهم می‌آورد و پس از مرگش نام نیکو؛ و سود مال با از میان رفتن آن از میان می‌رود. ای کمیل، گنجوران مال‌ها مردند در حالی که زنده‌اند، و عالمان تا روزگار بر جاست باقی‌اند؛ کالبدهایشان ناپیداست و مانندهایشان در دل‌ها موجود. آه (۲)! همانا در اینجا — و با دست خویش به سینه‌اش اشاره کرد — دانشی است که کاش برای آن حاملانی می‌یافتم! آری، یافتم؛ اما تیزفهمی ناامین که ابزار دین را در طلب دنیا به کار می‌گیرد و به حجّت‌های خدا بر آفریدگانش و به نعمت‌های او بر بندگانش برتری می‌جوید تا ناتوانان او را به‌جای ولیّ حق محرم راز خویش گیرند؛ یا فرمان‌بری برای حاملان دانش که در زوایای آن بینشی ندارد و با نخستین شبهه‌ای که پیش آید شک در دلش زبانه می‌کشد. هان، نه این و نه آن! پس یا آزمند لذّت‌هاست و رام شهوت‌ها، یا شیفتهٔ گردآوردن و اندوختن. این دو از نگاهبانان دین نیستند (۳)؛ نزدیک‌ترین چیز به آن دو در همانندی، چارپایان چرنده‌اند. بدین‌سان دانش با مرگ حاملانش می‌میرد. بار خدایا، آری! زمین از قیام‌کننده‌ای به حجّت خالی نمی‌ماند، آشکار یا نهان (۴) و ناشناخته، تا حجّت‌های خدا و نشانه‌های روشن او باطل نشود. و چندند و کجایند آنان؟ اندک‌شمارترین مردم در شمار و بزرگ‌ترینشان در ارج! خدا حجّت‌های خویش را به ایشان نگاه می‌دارد تا آنها را نزد همانندان خود به امانت نهند و در دل‌های اشباه خویش بکارند. دانش با ایشان بر حقایق کارها هجوم آورده است، پس روح یقین را دریافته‌اند و آنچه را نازپروردگان دشوار شمرده‌اند آسان یافته‌اند و با آنچه نادانان از آن رمیده‌اند انس گرفته‌اند. با بدن‌هایی همراه دنیا شده‌اند که جان‌هایشان به جایگاه برترین آویخته است. ای کمیل، آنان جانشینان خدا و دعوت‌کنندگان به دین اویند. آه، آه، از شوق دیدارشان! و برای خود و شما از خدا آمرزش می‌خواهم.

«5»- ف، تحف العقول إِنَّ هَذِهِ الْقُلُوبَ أَوْعِيَةٌ فَخَيْرُهَا أَوْعَاهَا احْفَظْ عَنِّي مَا أَقُولُ إِلَى آخِرِ الْخَبَرِ.

«۵» - ف، تحف العقول: همانا این دل‌ها ظرف‌هایند و بهترینشان نگاه‌دارنده‌ترینشان است؛ آنچه می‌گویم از من نگاه دار — تا پایان خبر.