يَا هِشَامُ اعْرِفْ الْعَقْلَ وَ جُنْدَهُ وَ الْجَهْلَ وَ جُنْدَهُ تَكُنْ مِنَ الْمُهْتَدِينَ قَالَ هِشَامٌ فَقُلْتُ لَا نَعْرِفُ إِلَّا مَا عَرَّفْتَنَا فَقَالَ عليه السلام يَا هِشَامُ إِنَّ اللَّهَ خَلَقَ الْعَقْلَ وَ هُوَ أَوَّلُ خَلْقٍ خَلَقَهُ اللَّهُ مِنَ الرُّوحَانِيِّينَ عَنْ يَمِينِ الْعَرْشِ مِنْ نُورِهِ فَقَالَ لَهُ أَدْبِرْ فَأَدْبَرَ ثُمَّ قَالَ لَهُ أَقْبِلْ فَأَقْبَلَ فَقَالَ اللَّهُ جَلَّ وَ عَزَّ خَلَقْتُكَ خَلْقاً عَظِيماً وَ كَرَّمْتُكَ عَلَى جَمِيعِ خَلْقِي ثُمَّ خَلَقَ الْجَهْلَ مِنَ الْبَحْرِ الْأُجَاجِ الظُّلْمَانِيِّ فَقَالَ لَهُ أَدْبِرْ فَأَدْبَرَ ثُمَّ قَالَ لَهُ أَقْبِلْ فَلَمْ يُقْبِلْ فَقَالَ اسْتَكْبَرْتَ فَلَعَنَهُ ثُمَّ جَعَلَ لِلْعَقْلِ خَمْسَةً وَ سَبْعِينَ جُنْداً فَلَمَّا رَأَى الْجَهْلُ مَا كَرَّمَ اللَّهُ بِهِ الْعَقْلَ وَ مَا أَعْطَاهُ أَضْمَرَ لَهُ الْعَدَاوَةَ وَ قَالَ الْجَهْلُ يَا رَبِّ هَذَا خَلْقٌ مِثْلِي خَلَقْتَهُ وَ كَرَّمْتَهُ وَ قَوَّيْتَهُ وَ أَنَا ضِدُّهُ وَ لَا قُوَّةَ لِي بِهِ أَعْطِنِي مِنَ الْجُنْدِ مِثْلَ مَا أَعْطَيْتَهُ فَقَالَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى نَعَمْ فَإِنْ عَصَيْتَنِي بَعْدَ ذَلِكَ أَخْرَجْتُكَ وَ جُنْدَكَ مِنْ جِوَارِي وَ مِنْ رَحْمَتِي فَقَالَ قَدْ رَضِيتُ فَأَعْطَاهُ اللَّهُ خَمْسَةً وَ سَبْعِينَ جُنْداً فَكَانَ مِمَّا أَعْطَى الْعَقْلَ مِنَ الْخَمْسَةِ وَ سَبْعِينَ جُنْداً الْخَيْرُ وَ هُوَ وَزِيرُ الْعَقْلِ الشَّرُّ وَ هُوَ وَزِيرُ الْجَهْلِ الْإِيمَانُ الْكُفْرُ التَّصْدِيقُ التَّكْذِيبُ الْإِخْلَاصُ النِّفَاقُ الرَّجَاءُ الْقُنُوطُ الْعَدْلُ الْجَوْرُ الرِّضَا السُّخْطُ الشُّكْرُ الْكُفْرَانُ الْيَأْسُ الطَّمَعُ التَّوَكُّلُ الْحِرْصُ الرَّأْفَةُ الْغِلْظَةُ الْعِلْمُ الْجَهْلُ الْعِفَّةُ التَّهَتُّكُ الزُّهْدُ الرَّغْبَةُ الرِّفْقُ الْخُرْقُ الرَّهْبَةُ الْجُرْأَةُ التَّوَاضُعُ الْكِبْرُ التُّؤَدَةُ الْعَجَلَةُ الْحِلْمُ السَّفَهُ الصَّمْتُ الحذر [الْهَذَرُ] الِاسْتِلَامُ الِاسْتِكْبَارُ التَّسْلِيمُ التَّجَبُّرُ الْعَفْوُ الْحِقْدُ الرَّحْمَةُ الْقَسْوَةُ الْيَقِينُ الشَّكُّ الصَّبْرُ الْجَزَعُ الصَّفْحُ الِانْتِقَامُ الْغِنَى الْفَقْرُ التَّفَكُّرُ السَّهْوُ الْحِفْظُ النِّسْيَانُ التَّوَاصُلُ الْقَطِيعَةُ الْقَنَاعَةُ الشَّرَهُ ١الْمُؤَاسَاةُ الْمَنْعُ الْمَوَدَّةُ الْعَدَاوَةُ الْوَفَاءُ الْغَدْرُ الطَّاعَةُ الْمَعْصِيَةُ الْخُضُوعُ التَّطَاوُلُ السَّلَامَةُ الْبَلَاءُ الْفَهْمُ الْغَبَاوَةُ الْمَعْرِفَةُ الْإِنْكَارُ الْمُدَارَاةُ الْمُكَاشَفَةُ سَلَامَةُ الْغَيْبِ الْمُمَاكَرَةُ الْكِتْمَانُ الْإِفْشَاءُ الْبِرُّ الْعُقُوقُ الْحَقِيقَةُ التَّسْوِيفُ الْمَعْرُوفُ الْمُنْكَرُ التَّقِيَّةُ الْإِذَاعَةُ الْإِنْصَافُ الظُّلْمُ النَّفْيُ ٢الْحَسَدُ النَّظَافَةُ الْقَذَرُ الْحَيَاءُ الْقِحَةُ

ای هشام، عقل و لشکرش و جهل و لشکرش را بشناس تا از راه‌یافتگان باشی. هشام گفت: عرض کردم: ما جز آنچه تو به ما بشناسانی نمی‌شناسیم. فرمود علیه السلام: ای هشام، همانا خدا عقل را آفرید و آن نخستین آفریده‌ای بود که خدا از روحانیان در سمت راست عرش از نور خویش آفرید. پس به او فرمود: بازگرد؛ بازگشت. سپس به او فرمود: پیش آی؛ پیش آمد. پس خدای جلّ و عزّ فرمود: تو را آفریده‌ای بزرگ آفریدم و بر همهٔ آفریدگانم گرامی داشتم. سپس جهل را از دریای شور تاریک آفرید و به او فرمود: بازگرد؛ بازگشت. سپس به او فرمود: پیش آی؛ پیش نیامد. پس فرمود: گردنکشی کردی؛ و او را لعنت کرد. آنگاه برای عقل هفتاد و پنج لشکر قرار داد. پس چون جهل دید که خدا عقل را چه گرامی داشته و چه بدو داده است، دشمنی او را در دل گرفت و گفت: پروردگارا، این آفریده‌ای است همانند من که او را آفریدی و گرامی داشتی و نیرومند ساختی، و من ضد اویم و مرا در برابرش توانی نیست؛ به من نیز از لشکر همانند آنچه بدو دادی عطا کن. پس خدای تبارک و تعالی فرمود: آری؛ ولی اگر پس از آن نافرمانی‌ام کنی، تو و لشکرت را از جوار خویش و از رحمت خویش بیرون می‌کنم. گفت: خشنود شدم. پس خدا هفتاد و پنج لشکر بدو داد. و از آن هفتاد و پنج لشکر که به عقل داد اینها بود: خیر، و آن وزیر عقل است؛ شر، و آن وزیر جهل است. ایمان — کفر؛ تصدیق — تکذیب؛ اخلاص — نفاق؛ امید — نومیدی؛ عدل — ستم؛ خرسندی — خشم؛ سپاس — ناسپاسی؛ نومیدی از دیگران — طمع؛ توکل — آز؛ رأفت — درشتی؛ علم — نادانی؛ پاک‌دامنی — پرده‌دری؛ زهد — رغبت؛ نرمی — درشتی؛ بیم — گستاخی؛ فروتنی — تکبر؛ درنگ — شتاب؛ بردباری — سبک‌سری؛ خاموشی — یاوه‌گویی؛ تسلیم‌شدن — گردنکشی؛ تسلیم — زورگویی؛ گذشت — کینه؛ رحمت — سنگ‌دلی؛ یقین — شک؛ شکیبایی — بی‌تابی؛ درگذشتن — انتقام؛ بی‌نیازی — نیازمندی؛ اندیشیدن — بی‌توجهی؛ به‌یادسپاری — فراموشی؛ پیوند — بریدن؛ قناعت — آزمندی (۱)؛ همدردی — دریغ‌کردن؛ دوستی — دشمنی؛ وفا — پیمان‌شکنی؛ فرمان‌بری — نافرمانی؛ فروتنی — گردن‌فرازی؛ سلامت — بلا؛ فهم — کودنی؛ شناخت — انکار؛ مدارا — رویارویی؛ سلامت در نهان — نیرنگ‌بازی؛ رازداری — فاش‌کردن؛ نیکی به پدر و مادر — عقوق؛ حقیقت — به‌تأخیرافکندن؛ معروف — منکر؛ تقیه — پراکندن راز؛ انصاف — ستم؛ نفی حسد (۲) — حسد؛ پاکیزگی — پلیدی؛ شرم — بی‌شرمی؛