حفص و النجوم مسخرات على الابتداء و الخبر فيكون تعميما للحكم بعد تخصيصه و رفع ابن عامر الشمس و القمر أيضا و قوله تعالى يُرِيكُمُ الفعل مصدر بتقدير أن أو صفة لمحذوف أي آية يريكم بها الْبَرْقَ خَوْفاً من الصاعقة أو تخريب المنازل و الزروع أو من المسافرة وَ طَمَعاً أي في الغيث و النبات و سقي الزروع أو للمقيم و نصبهما على العلة لفعل لازم للفعل المذكور إذ إراءتهم تستلزم رؤيتهم أو للفعل المذكور بتقدير مضاف أي إراءة خوف و طمع أو بتأويل الخوف و الطمع بالإخافة و الإطماع أو على الحال نحو كلمته شفاها.
حفص «و النجومُ مسخّراتٌ» بر مبتدا و خبر، که در این صورت تعمیم حکم پس از تخصیص آن است؛ و ابن عامر «الشمسُ و القمرُ» را نیز مرفوع خوانده است. و سخن خدای تعالی «یُرِیکُمُ»: فعل به تقدیر «أن» مصدر است، یا صفت برای محذوف، یعنی نشانه‌ای که برق را بدان به شما می‌نمایاند؛ «خَوْفاً» از صاعقه یا ویران‌شدن خانه‌ها و کشتزارها، یا از سفر؛ «وَ طَمَعاً» یعنی در باران و رویش و آبیاری کشتزارها، یا برای آن که مقیم است. و نصب آن دو بر تعلیل است برای فعلی که لازمهٔ فعل یادشده است، زیرا نمایاندن به ایشان مستلزم دیدن ایشان است؛ یا برای فعل یادشده به تقدیر مضاف، یعنی نمایاندنِ ترس و امید؛ یا به تأویل خوف و طمع به ترساندن و به‌طمع‌انداختن؛ یا بر حال، مانند «کلّمته شفاهاً».
يَا هِشَامُ ثُمَّ وَعَظَ أَهْلَ الْعَقْلِ وَ رَغَّبَهُمْ فِي الْآخِرَةِ فَقَالَ وَ مَا الْحَياةُ الدُّنْيا إِلَّا لَعِبٌ وَ لَهْوٌ وَ لَلدَّارُ الْآخِرَةُ خَيْرٌ لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ أَ فَلا تَعْقِلُونَ ١وَ قَالَ وَ ما أُوتِيتُمْ مِنْ شَيْ ءٍ فَمَتاعُ الْحَياةِ الدُّنْيا وَ زِينَتُها وَ ما عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ وَ أَبْقى أَ فَلا تَعْقِلُونَ ٢
ای هشام، سپس اهل خرد را پند داد و ایشان را به آخرت ترغیب کرد و فرمود: «وَ مَا الْحَیاةُ الدُّنْیا إِلَّا لَعِبٌ وَ لَهْوٌ وَ لَلدَّارُ الْآخِرَةُ خَیْرٌ لِلَّذِینَ یَتَّقُونَ أَ فَلا تَعْقِلُونَ» (۱). و فرمود: «وَ ما أُوتِیتُمْ مِنْ شَیْءٍ فَمَتاعُ الْحَیاةِ الدُّنْیا وَ زِینَتُها وَ ما عِنْدَ اللَّهِ خَیْرٌ وَ أَبْقی أَ فَلا تَعْقِلُونَ» (۲).
بيان: وَ مَا الْحَياةُ الدُّنْيا أي أعمالها إِلَّا لَعِبٌ وَ لَهْوٌ يلهي الناس و يشغلهم عما يعقب منفعة دائمة و المتاع ما يتمتع به.
بیان: «وَ مَا الْحَیاةُ الدُّنْیا» یعنی کارهای آن، «إِلَّا لَعِبٌ وَ لَهْوٌ» که مردم را سرگرم می‌کند و از آنچه سودی پاینده در پی دارد بازمی‌دارد. و «متاع» آن است که از آن بهره برده می‌شود.
يَا هِشَامُ ثُمَّ خَوَّفَ الَّذِينَ لَا يَعْقِلُونَ عَذَابَهُ فَقَالَ ثُمَّ دَمَّرْنَا الْآخَرِينَ وَ إِنَّكُمْ لَتَمُرُّونَ عَلَيْهِمْ مُصْبِحِينَ وَ بِاللَّيْلِ أَ فَلا تَعْقِلُونَ ٣
ای هشام، سپس کسانی را که خرد نمی‌ورزند از عذاب خویش ترسانید و فرمود: «ثُمَّ دَمَّرْنَا الْآخَرِینَ * وَ إِنَّکُمْ لَتَمُرُّونَ عَلَیْهِمْ مُصْبِحِینَ * وَ بِاللَّیْلِ أَ فَلا تَعْقِلُونَ» (۳).
بيان: قوله عليه السلام عذابه إما مفعول لقوله خوف أو يعقلون أو لهما على التنازع و التدمير الإهلاك أي بعد ما نجينا لوطا و أهله أهلكنا قومه و إنكم يا أهل مكة لتمرون على منازلهم في متاجركم إلى الشام فإن سدوم ٤في طريقه مُصْبِحِينَ أي داخلين في الصباح وَ بِاللَّيْلِ أي و مساء أو نهارا و ليلا أ فليس فيكم عقل تعتبرون به.
بیان: سخن آن حضرت علیه السلام «عذابه» یا مفعول «خوّف» است یا «یعقلون» یا از باب تنازع برای هر دو. و «تدمیر» نابودکردن است؛ یعنی پس از آنکه لوط و خاندانش را رهانیدیم، قومش را نابود کردیم؛ و شما ای اهل مکه در بازرگانی‌هایتان به‌سوی شام بر خانه‌هایشان می‌گذرید، زیرا سدوم (۴) در راه آن است. «مُصْبِحِینَ» یعنی درآمده در صبح، «وَ بِاللَّیْلِ» یعنی و شامگاه، یا روز و شب. آیا در شما خردی نیست که بدان عبرت گیرید؟
يَا هِشَامُ ثُمَّ بَيَّنَ أَنَّ الْعَقْلَ مَعَ الْعِلْمِ فَقَالَ وَ تِلْكَ الْأَمْثالُ نَضْرِبُها لِلنَّاسِ وَ ما يَعْقِلُها إِلَّا الْعالِمُونَ ٥يَا هِشَامُ ثُمَّ ذَمَّ الَّذِينَ لَا يَعْقِلُونَ فَقَالَ وَ إِذا قِيلَ لَهُمُ اتَّبِعُوا ما أَنْزَلَ اللَّهُ قالُوا بَلْ نَتَّبِعُ ما أَلْفَيْنا عَلَيْهِ آباءَنا أَ وَ لَوْ كانَ آباؤُهُمْ لا يَعْقِلُونَ شَيْئاً وَ لا يَهْتَدُونَ ٦وَ قَالَ تَعَالَى
ای هشام، سپس بیان کرد که عقل همراه علم است و فرمود: «وَ تِلْکَ الْأَمْثالُ نَضْرِبُها لِلنَّاسِ وَ ما یَعْقِلُها إِلَّا الْعالِمُونَ» (۵). ای هشام، سپس کسانی را که خرد نمی‌ورزند نکوهید و فرمود: «وَ إِذا قِیلَ لَهُمُ اتَّبِعُوا ما أَنْزَلَ اللَّهُ قالُوا بَلْ نَتَّبِعُ ما أَلْفَیْنا عَلَیْهِ آباءَنا أَ وَ لَوْ کانَ آباؤُهُمْ لا یَعْقِلُونَ شَیْئاً وَ لا یَهْتَدُونَ» (۶). و خدای تعالی فرمود: