إِنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ عِنْدَ اللَّهِ الصُّمُّ الْبُكْمُ الَّذِينَ لا يَعْقِلُونَ ١وَ قَالَ وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ قُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْقِلُونَ ٢ثُمَّ ذَمَّ الْكَثْرَةَ فَقَالَ وَ إِنْ تُطِعْ أَكْثَرَ مَنْ فِي الْأَرْضِ يُضِلُّوكَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ ٣وَ قَالَ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ وَ أَكْثَرُهُمْ لَا يَشْعُرُونَ.

«إِنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ عِنْدَ اللَّهِ الصُّمُّ الْبُکْمُ الَّذِینَ لا یَعْقِلُونَ» (۱). و فرمود: «وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ لَیَقُولُنَّ اللَّهُ قُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ بَلْ أَکْثَرُهُمْ لا یَعْقِلُونَ» (۲). سپس بسیاری را نکوهید و فرمود: «وَ إِنْ تُطِعْ أَکْثَرَ مَنْ فِی الْأَرْضِ یُضِلُّوکَ عَنْ سَبِیلِ اللَّهِ» (۳). و فرمود: «أَکْثَرَ النَّاسِ لا یَعْلَمُونَ» و «أَکْثَرُهُمْ لا یَشْعُرُونَ».

بيان: أَلْفَيْنا أي وجدنا قوله تعالى أَ وَ لَوْ كانَ الواو للحال أو العطف و الهمزة للرد و التعجب و جواب لو محذوف أي لو كان آباؤهم جهلة لا يتفكرون في أمر الدين و لا يهتدون لاتبعوهم إِنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ أي شر ما يدب على الأرض أو شر البهائم الصُّمُّ عن سماع الحق و قبوله الْبُكْمُ عن التكلم به و قوله بَلْ أَكْثَرُهُمْ لا يَعْقِلُونَ ليس في قرآننا و هذه الآية في سورة لقمان و فيها بَلْ أَكْثَرُهُمْ لا يَعْلَمُونَ و لعله كان في قرآنهم كذلك ٤و كذا ليس في هذا القرآن و أكثرهم لا يشعرون فإما أن يكون هذا كلامه عليه السلام أو أنه أورد مضمون بعض الآيات و الضمير راجع إلى كفار قريش و هم كانوا قائلين بأن خالق السماوات و الأرض هو اللّٰه تعالى لكنهم كانوا يشركون الأصنام معه تعالى في العبادة.

بیان: «أَلْفَیْنا» یعنی یافتیم. سخن خدای تعالی «أَ وَ لَوْ کانَ»: واو برای حال است یا عطف، و همزه برای ردّ و شگفتی؛ و جواب «لو» محذوف است، یعنی اگر پدرانشان نادانانی بودند که در کار دین نمی‌اندیشیدند و راه نمی‌یافتند نیز از ایشان پیروی می‌کردند؟ «إِنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ» یعنی بدترین آنچه بر زمین می‌جنبد یا بدترین چارپایان؛ «الصُّمُّ» از شنیدن حق و پذیرفتن آن، «الْبُکْمُ» از سخن‌گفتن بدان. و سخن «بَلْ أَکْثَرُهُمْ لا یَعْقِلُونَ» در قرآن ما نیست، و این آیه در سورهٔ لقمان است و در آن «بَلْ أَکْثَرُهُمْ لا یَعْلَمُونَ» آمده است، و شاید در قرآن ایشان چنان بوده است (۴). و همچنین «و أکثرهم لا یشعرون» در این قرآن نیست؛ پس یا این سخن خود آن حضرت علیه السلام است، یا مضمون برخی آیات را آورده است. و ضمیر به کافران قریش بازمی‌گردد، و ایشان می‌گفتند آفرینندهٔ آسمان‌ها و زمین خدای تعالی است، ولی بت‌ها را در پرستش با او شریک می‌ساختند.

يَا هِشَامُ ثُمَّ مَدَحَ الْقِلَّةَ فَقَالَ وَ قَلِيلٌ مِنْ عِبادِيَ الشَّكُورُ ٥وَ قَالَ وَ قَلِيلٌ ما هُمْ ٦وَ ما آمَنَ مَعَهُ إِلَّا قَلِيلٌ ٧يَا هِشَامُ ثُمَّ ذَكَرَ أُولِي الْأَلْبَابِ بِأَحْسَنِ الذِّكْرِ وَ حَلَّاهُمْ بِأَحْسَنِ الْحِلْيَةِ فَقَالَ يُؤْتِي الْحِكْمَةَ مَنْ يَشاءُ وَ مَنْ يُؤْتَ الْحِكْمَةَ فَقَدْ أُوتِيَ خَيْراً كَثِيراً وَ ما يَذَّكَّرُ إِلَّا أُولُوا الْأَلْبابِ ٨يَا هِشَامُ إِنَّ اللَّهَ يَقُولُ إِنَّ فِي ذلِكَ لَذِكْرى لِمَنْ كانَ لَهُ قَلْبٌ ٩يَعْنِي الْعَقْلَ

ای هشام، سپس اندکی را ستود و فرمود: «وَ قَلِیلٌ مِنْ عِبادِیَ الشَّکُورُ» (۵). و فرمود: «وَ قَلِیلٌ ما هُمْ» (۶)، «وَ ما آمَنَ مَعَهُ إِلَّا قَلِیلٌ» (۷). ای هشام، سپس خردمندان را به نیکوترین یاد، یاد کرد و به نیکوترین زیور آراست و فرمود: «یُؤْتِی الْحِکْمَةَ مَنْ یَشاءُ وَ مَنْ یُؤْتَ الْحِکْمَةَ فَقَدْ أُوتِیَ خَیْراً کَثِیراً وَ ما یَذَّکَّرُ إِلَّا أُولُوا الْأَلْبابِ» (۸). ای هشام، همانا خدا می‌فرماید: «إِنَّ فِی ذلِکَ لَذِکْری لِمَنْ کانَ لَهُ قَلْبٌ» (۹)، یعنی عقل.