خلفه و به فسر قوله تعالى هُوَ الَّذِي جَعَلَ اللَّيْلَ وَ النَّهارَ خِلْفَةً ١أو تفاوتهما في النور و الظلمة أو في الزيادة و النقصان و دخول أحدهما في الآخر أو في الطول و القصر بحسب العروض أو اختلاف كل ساعة من ساعاتهما بالنظر إلى الأمكنة المختلفة فأية ساعة فرضت فهي صبح لموضع و ظهر لآخر و هكذا و الفلك يجي ء مفردا و جمعا و هو السفينة و ما في قوله تعالى بِما يَنْفَعُ النَّاسَ إما مصدرية أي بنفعهم أو موصولة أي بالذي ينفعهم من المحمولات و المجلوبات و ما أَنْزَلَ اللَّهُ مِنَ السَّماءِ مِنْ ماءٍ من الأولى للابتداء و الثانية للبيان و السماء يحتمل الفلك و السحاب و جهة العلو و إحياء الأرض بالنباتات و الأزهار و الثمرات و بث فيها عطف على أنزل أو على أحيا فإن الدواب ينمون بالخصب و يعيشون بالمطر و البث النشر و التفريق و المراد بتصريف الرياح إما تصريفها في مهابها قبولا و دبورا و جنوبا و شمالا أو في أحوالها حارة و باردة و عاصفة و لينة و عقيمة و لواقح أو جعلها تارة للرحمة و تارة للعذاب و السحاب المسخر أي لا ينزل و لا يتقشع مع أن الطبع يقتضي أحدهما حتى يأتي أمر اللّٰه و قيل مسخر للرياح تقلبه في الجو بمشية اللّٰه تعالى و في الآية دلالة على لزوم النظر في خواص مصنوعاته تعالى و الاستدلال بها على وجوده و وحدته و علمه و قدرته و حكمته و سائر صفاته و على جواز ركوب البحر و التجارات و المسافرات لجلب الأقوات و الأمتعة.

و آن دیگری از پی آن؛ و به همین سخن خدای تعالی «هُوَ الَّذِی جَعَلَ اللَّیْلَ وَ النَّهارَ خِلْفَةً» (۱) تفسیر شده است. یا تفاوت آن دو در روشنی و تاریکی، یا در فزونی و کاستی و درآمدن یکی در دیگری، یا در درازی و کوتاهی به حسب عرض جغرافیایی، یا اختلاف هر ساعت از ساعت‌های آن دو به نسبت مکان‌های گوناگون؛ پس هر ساعتی که فرض شود، برای جایی صبح است و برای جای دیگر ظهر، و همچنین. و «فلک» هم مفرد می‌آید و هم جمع، و آن کشتی است. و «ما» در سخن خدای تعالی «بِما یَنْفَعُ النَّاسَ» یا مصدری است، یعنی به سودرساندنشان، یا موصول است، یعنی به آنچه از بارها و کالاهای آورده به ایشان سود می‌رساند. و «ما أَنْزَلَ اللَّهُ مِنَ السَّماءِ مِنْ ماءٍ»: «مِن» نخست برای ابتداست و دومی برای بیان؛ و «سماء» فلک و ابر و جهت بالا را برمی‌تابد. و زنده‌کردن زمین با گیاهان و شکوفه‌ها و میوه‌هاست. و «بثّ فیها» بر «أنزل» یا بر «أحیا» عطف است، زیرا جنبندگان با فراوانی نعمت می‌بالند و با باران زندگی می‌کنند؛ و «بثّ» پراکندن و پخش‌کردن است. و مقصود از «تصریف الریاح» یا گرداندن آنها در وزشگاه‌هایشان است — صبا و دبور و جنوب و شمال — یا در احوالشان: گرم و سرد، تند و نرم، نازا و بارورکننده؛ یا قراردادن آنها گاه برای رحمت و گاه برای عذاب. و «السحاب المسخر» یعنی نه فرو می‌بارد و نه پراکنده می‌شود، با آنکه طبع یکی از این دو را اقتضا می‌کند، تا آنکه فرمان خدا برسد. و گفته شده: مسخر بادهاست که آن را به مشیت خدای تعالی در فضا می‌گردانند. و در این آیه دلالتی است بر لزوم نگریستن در ویژگی‌های ساخته‌های خدای تعالی و استدلال بدانها بر وجود و یگانگی و علم و قدرت و حکمت و دیگر صفات او، و بر جوازِ دریانوردی و بازرگانی و سفرها برای آوردن خوراک‌ها و کالاها.

يَا هِشَامُ قَدْ جَعَلَ اللَّهُ جَلَّ وَ عَزَّ دَلِيلًا عَلَى مَعْرِفَتِهِ بِأَنَّ لَهُمْ مُدَبِّراً فَقَالَ وَ سَخَّرَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَ النَّهارَ وَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ وَ النُّجُومُ مُسَخَّراتٌ بِأَمْرِهِ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ ٢وَ قَالَ حم وَ الْكِتابِ الْمُبِينِ إِنَّا جَعَلْناهُ قُرْآناً عَرَبِيًّا لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ ٣وَ قَالَ وَ مِنْ آياتِهِ يُرِيكُمُ الْبَرْقَ خَوْفاً وَ طَمَعاً وَ يُنَزِّلُ مِنَ السَّماءِ ماءً فَيُحْيِي بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ ٤.

ای هشام، خدای جلّ و عزّ بر شناخت خویش دلیلی نهاده است، بدین‌گونه که ایشان را تدبیرکننده‌ای هست؛ پس فرمود: «وَ سَخَّرَ لَکُمُ اللَّیْلَ وَ النَّهارَ وَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ وَ النُّجُومُ مُسَخَّراتٌ بِأَمْرِهِ إِنَّ فِی ذلِکَ لَآیاتٍ لِقَوْمٍ یَعْقِلُونَ» (۲). و فرمود: «حم * وَ الْکِتابِ الْمُبِینِ * إِنَّا جَعَلْناهُ قُرْآناً عَرَبِیًّا لَعَلَّکُمْ تَعْقِلُونَ» (۳). و فرمود: «وَ مِنْ آیاتِهِ یُرِیکُمُ الْبَرْقَ خَوْفاً وَ طَمَعاً وَ یُنَزِّلُ مِنَ السَّماءِ ماءً فَیُحْیِی بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها إِنَّ فِی ذلِکَ لَآیاتٍ لِقَوْمٍ یَعْقِلُونَ» (۴).

بيان: في الكافي قد جعل اللّٰه ذلك دليلا أي كلا من الآيات المذكورة سابقا أو لاحقا و قوله تعالى وَ سَخَّرَ لَكُمُ أي هيأها لمنافعكم و مُسَخَّراتٌ بالنصب حال عن الجميع أي نفعكم بها حال كونها مسخرات لله خلقها و دبرها كيف شاء و قرأ

بیان: در کافی آمده «قد جعل الله ذلک دلیلاً»، یعنی هر یک از آیه‌هایی که پیش‌تر یا پس از آن یاد شد. و سخن خدای تعالی «وَ سَخَّرَ لَکُمُ» یعنی آنها را برای سودهای شما آماده ساخت. و «مُسَخَّراتٌ» به نصب، حال از همه است، یعنی شما را بدانها سود رساند در حالی که آنها مسخر خدایند؛ آنها را آفرید و هرگونه خواست تدبیر کرد. و خوانده است