«28»- وَ قَالَ عليه السلام لَا يُلْسَعُ الْعَاقِلُ مِنْ جُحْرٍ مَرَّتَيْنِ.

«۲۸» - و فرمود علیه السلام: خردمند دو بار از یک سوراخ گزیده نمی‌شود.

«29»- ف، تحف العقول وَصِيَّةُ مُوسَى بْنِ جَعْفَرٍ عليهما السلام لِهِشَامِ بْنِ الْحَكَمِ وَ صِفَتُهُ لِلْعَقْلِ قَالَ عليه السلام يَا هِشَامُ إِنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى بَشَّرَ أَهْلَ الْعَقْلِ وَ الْفَهْمِ فِي كِتَابِهِ فَقَالَ فَبَشِّرْ عِبادِ الَّذِينَ يَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَيَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ أُولئِكَ الَّذِينَ هَداهُمُ اللَّهُ وَ أُولئِكَ هُمْ أُولُوا الْأَلْبابِ ١.

«۲۹» - ف، تحف العقول: وصیت موسی بن جعفر علیهما السلام به هشام بن الحکم و وصف او از عقل. فرمود علیه السلام: ای هشام، همانا خدای تبارک و تعالی اهل خرد و فهم را در کتاب خویش مژده داد و فرمود: «فَبَشِّرْ عِبادِ * الَّذِینَ یَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَیَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ أُولئِکَ الَّذِینَ هَداهُمُ اللَّهُ وَ أُولئِکَ هُمْ أُولُوا الْأَلْبابِ» (۱).

بيان: المراد بالقول إما القرآن أو مطلق المواعظ فَيَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ أي إذا رددوا بين أمرين منها لا يمكن الجمع بينهما يختارون أحسنهما و على الأول يحتمل أن يكون المراد بالأحسن المحكمات و يمكن أن يحمل القول على مطلق الكلام إذ ما من قول حق إلا و له ضد باطل فإذا سمعها اختار الحق منهما و على تقدير أن يكون المراد بالقول القرآن أو مطلق المواعظ يمكن إرجاع الضمير إلى المصدر المذكور ضمنا أي يتبعونه أحسن اتباع.

بیان: مقصود از «قول» یا قرآن است یا مطلق پندها؛ و «فیتّبعون أحسنه» یعنی چون میان دو چیز از آن مردد شوند که جمع میانشان ممکن نیست، نیکوترشان را برمی‌گزینند. و بنا بر نخستین، محتمل است مقصود از «احسن» محکمات باشد. و ممکن است «قول» بر مطلق سخن حمل شود، زیرا هیچ سخن حقی نیست جز آنکه ضدی باطل دارد؛ پس چون آنها را بشنود حق را از میانشان برمی‌گزیند. و بنا بر آنکه مقصود از قول، قرآن یا مطلق پندها باشد، ممکن است ضمیر به مصدری که ضمناً یاد شده بازگردد، یعنی به نیکوترین پیروی از آن پیروی می‌کنند.

يَا هِشَامَ بْنَ الْحَكَمِ إِنَّ اللَّهَ جَلَّ وَ عَزَّ أَكْمَلَ لِلنَّاسِ الْحُجَجَ بِالْعُقُولِ وَ أَفْضَى إِلَيْهِمْ بِالْبَيَانِ وَ دَلَّهُمْ عَلَى رُبُوبِيَّتِهِ بِالْأَدِلَّةِ فَقَالَ وَ إِلهُكُمْ إِلهٌ واحِدٌ لا إِلهَ إِلَّا هُوَ الرَّحْمنُ الرَّحِيمُ إِنَّ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ اخْتِلافِ اللَّيْلِ وَ النَّهارِ وَ الْفُلْكِ الَّتِي تَجْرِي فِي الْبَحْرِ بِما يَنْفَعُ النَّاسَ وَ ما أَنْزَلَ اللَّهُ مِنَ السَّماءِ مِنْ ماءٍ فَأَحْيا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها وَ بَثَّ فِيها مِنْ كُلِّ دَابَّةٍ وَ تَصْرِيفِ الرِّياحِ وَ السَّحابِ الْمُسَخَّرِ بَيْنَ السَّماءِ وَ الْأَرْضِ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ ٢.

ای هشام بن الحکم، همانا خدای جلّ و عزّ حجت‌ها را برای مردم به خردها کامل کرد و با بیان به ایشان رساند و با دلیل‌ها ایشان را بر ربوبیت خویش راه نمود و فرمود: «وَ إِلهُکُمْ إِلهٌ واحِدٌ لا إِلهَ إِلَّا هُوَ الرَّحْمنُ الرَّحِیمُ * إِنَّ فِی خَلْقِ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ اخْتِلافِ اللَّیْلِ وَ النَّهارِ وَ الْفُلْکِ الَّتِی تَجْرِی فِی الْبَحْرِ بِما یَنْفَعُ النَّاسَ وَ ما أَنْزَلَ اللَّهُ مِنَ السَّماءِ مِنْ ماءٍ فَأَحْیا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها وَ بَثَّ فِیها مِنْ کُلِّ دَابَّةٍ وَ تَصْرِیفِ الرِّیاحِ وَ السَّحابِ الْمُسَخَّرِ بَیْنَ السَّماءِ وَ الْأَرْضِ لَآیاتٍ لِقَوْمٍ یَعْقِلُونَ» (۲).

بيان: المراد بالحجج البراهين أو الأنبياء و الأوصياء عليهم السلام و الاحتجاج و قطع العذر أي أكمل حجته على الناس بما آتاهم من العقول و أفضى إليه أي وصل و الباء للتعدية أي بعد ما أكمل عقلهم ألقى إليهم بيان ما يلزمهم علمه و معرفته و في الكافي و نصر النبيين بالبيان و الأدلة ما بين في كتابه من دلائل الربوبية و الوحدانية أو ما أظهر من آثار صنعته و قدرته في الآفاق و في أنفسهم و الأول أنسب بالتفريع و اختلاف الليل و النهار أي تعاقبهما على هذا النظام المشاهد بأن يذهب أحدهما و يجي ء الآخر

بیان: مقصود از «حجج» براهین است، یا پیامبران و اوصیا علیهم السلام و احتجاج و بریدن عذر؛ یعنی حجت خویش را بر مردم با خردهایی که به ایشان داد کامل کرد. و «أفضی إلیه» یعنی رسید، و باء برای تعدیه است؛ یعنی پس از آنکه خردشان را کامل کرد، بیان آنچه را دانستن و شناختنش بر ایشان لازم است به ایشان افکند. و در کافی آمده «و نصر النبیّین بالبیان». و «الأدلة» آنچه در کتاب خویش از دلایل ربوبیت و یگانگی بیان کرده است، یا آنچه از آثار صنع و قدرت خویش در آفاق و در نفس‌هایشان آشکار ساخته است؛ و نخستین با تفریع مناسب‌تر است. و «اختلاف اللیل و النهار» یعنی پیاپی‌آمدنشان بر این نظام دیده‌شده، بدین‌گونه که یکی می‌رود و دیگری می‌آید