وَ الْمَعْرُوفُ وَ الصَّمْتُ ١فَهَذَا مَا يَتَشَعَّبُ لِلْعَاقِلِ بِحِلْمِهِ. وَ أَمَّا الْعِلْمُ فَيَتَشَعَّبُ مِنْهُ الْغِنَى وَ إِنْ كَانَ فَقِيراً وَ الْجُودُ وَ إِنْ كَانَ بَخِيلًا وَ الْمَهَابَةُ وَ إِنْ كَانَ هَيِّناً وَ السَّلَامَةُ وَ إِنْ كَانَ سَقِيماً وَ الْقُرْبُ وَ إِنْ كَانَ قَصِيّاً وَ الْحَيَاءُ وَ إِنْ كَانَ صَلِفاً وَ الرِّفْعَةُ وَ إِنْ كَانَ وَضِيعاً وَ الشَّرَفُ وَ إِنْ كَانَ رَذْلًا وَ الْحِكْمَةُ وَ الْحُظْوَةُ فَهَذَا مَا يَتَشَعَّبُ لِلْعَاقِلِ بِعِلْمِهِ فَطُوبَى لِمَنْ عَقَلَ وَ عَلِمَ وَ أَمَّا الرُّشْدُ فَيَتَشَعَّبُ مِنْهُ السَّدَادُ وَ الْهُدَى وَ الْبِرُّ وَ التَّقْوَى وَ الْمَنَالَةُ وَ الْقَصْدُ وَ الِاقْتِصَادُ وَ الثَّوَابُ وَ الْكَرَمُ وَ الْمَعْرِفَةُ بِدِينِ اللَّهِ فَهَذَا مَا أَصَابَ الْعَاقِلُ بِالرُّشْدِ فَطُوبَى لِمَنْ أَقَامَ بِهِ عَلَى مِنْهَاجِ الطَّرِيقِ وَ أَمَّا الْعَفَافُ فَيَتَشَعَّبُ مِنْهُ الرِّضَا وَ الِاسْتِكَانَةُ وَ الْحَظُّ وَ الرَّاحَةُ وَ التَّفَقُّدُ وَ الْخُشُوعُ وَ التَّذَكُّرُ وَ التَّفَكُّرُ وَ الْجُودُ وَ السَّخَاءُ فَهَذَا مَا يَتَشَعَّبُ لِلْعَاقِلِ بِعَفَافِهِ رِضًى بِاللَّهِ وَ بِقَسْمِهِ وَ أَمَّا الصِّيَانَةُ فَيَتَشَعَّبُ مِنْهَا الصَّلَاحُ وَ التَّوَاضُعُ وَ الْوَرَعُ وَ الْإِنَابَةُ وَ الْفَهْمُ وَ الْأَدَبُ وَ الْإِحْسَانُ وَ التَّحَبُّبُ وَ الْخَيْرُ وَ اجْتِنَابُ الشَّرِّ فَهَذَا مَا أَصَابَ الْعَاقِلُ بِالصِّيَانَةِ فَطُوبَى لِمَنْ أَكْرَمَهُ مَوْلَاهُ بِالصِّيَانَةِ وَ أَمَّا الْحَيَاءُ فَيَتَشَعَّبُ مِنْهُ اللِّينُ وَ الرَّأْفَةُ وَ الْمُرَاقَبَةُ لِلَّهِ فِي السِّرِّ وَ الْعَلَانِيَةِ وَ السَّلَامَةُ وَ اجْتِنَابُ الشَّرِّ وَ الْبَشَاشَةُ وَ السَّمَاحَةُ ٢وَ الظَّفَرُ وَ حُسْنُ الثَّنَاءِ عَلَى الْمَرْءِ فِي النَّاسِ فَهَذَا مَا أَصَابَ الْعَاقِلُ بِالْحَيَاءِ فَطُوبَى لِمَنْ قَبِلَ نَصِيحَةَ اللَّهِ وَ خَافَ فَضِيحَتَهُ وَ أَمَّا الرَّزَانَةُ فَيَتَشَعَّبُ مِنْهَا اللُّطْفُ وَ الْحَزْمُ وَ أَدَاءُ الْأَمَانَةِ وَ تَرْكُ الْخِيَانَةِ وَ صِدْقُ اللِّسَانِ وَ تَحْصِينُ الْفَرْجِ وَ اسْتِصْلَاحُ الْمَالِ وَ الِاسْتِعْدَادُ لِلْعَدُوِّ وَ النَّهْيُ عَنِ الْمُنْكَرِ وَ تَرْكُ السَّفَهِ فَهَذَا مَا أَصَابَ الْعَاقِلُ بِالرَّزَانَةِ فَطُوبَى لِمَنْ تَوَقَّرَ وَ لِمَنْ لَمْ تَكُنْ لَهُ خِفَّةٌ وَ لَا جَاهِلِيَّةٌ وَ عَفَا وَ صَفَحَ وَ أَمَّا الْمُدَاوَمَةُ عَلَى الْخَيْرِ فَيَتَشَعَّبُ مِنْهُ تَرْكُ الْفَوَاحِشِ وَ الْبُعْدُ مِنَ الطَّيْشِ ٣

و معروف و خاموشی (۱). پس این است آنچه برای خردمند از بردباری‌اش شعبه می‌گیرد. و اما دانش: از آن شعبه می‌گیرد بی‌نیازی، هرچند فقیر باشد؛ و بخشندگی، هرچند بخیل باشد؛ و شکوه، هرچند خوارمایه باشد؛ و سلامت، هرچند بیمار باشد؛ و نزدیکی، هرچند دور باشد؛ و شرم، هرچند خودپسند باشد؛ و بلندی، هرچند فرومایه باشد؛ و شرف، هرچند پست باشد؛ و حکمت و بهره‌مندی. پس این است آنچه برای خردمند از دانشش شعبه می‌گیرد؛ خوشا به حال آن که خرد ورزید و دانست. و اما رشد: از آن شعبه می‌گیرد استواری، و هدایت، و نیکوکاری، و پرهیزگاری، و دست‌یابی، و میانه‌روی، و اقتصاد، و پاداش، و بزرگواری، و شناخت دین خدا. پس این است آنچه خردمند به رشد بدان رسید؛ خوشا به حال آن که بدان بر راه راست ایستاد. و اما پاک‌دامنی: از آن شعبه می‌گیرد خرسندی، و فروتنی، و بهره، و آسایش، و رسیدگی، و خشوع، و یادآوری، و اندیشیدن، و بخشندگی، و سخاوت. پس این است آنچه برای خردمند از پاک‌دامنی‌اش شعبه می‌گیرد؛ خرسندی به خدا و به بهرهٔ او. و اما خویشتن‌داری: از آن شعبه می‌گیرد شایستگی، و فروتنی، و پارسایی، و بازگشت به خدا، و فهم، و ادب، و نیکوکاری، و دوست‌داشتنی‌شدن، و خیر، و پرهیز از شر. پس این است آنچه خردمند به خویشتن‌داری بدان رسید؛ خوشا به حال آن که مولایش او را به خویشتن‌داری گرامی داشت. و اما شرم: از آن شعبه می‌گیرد نرمی، و رأفت، و مراقبت از خدا در نهان و آشکار، و سلامت، و پرهیز از شر، و گشاده‌رویی، و بخشندگی (۲)، و پیروزی، و ستایش نیکوی مردم از او. پس این است آنچه خردمند به شرم بدان رسید؛ خوشا به حال آن که پند خدا را پذیرفت و از رسواکردن او ترسید. و اما متانت: از آن شعبه می‌گیرد لطف، و دوراندیشی، و ادای امانت، و ترک خیانت، و راستی زبان، و نگاه‌داشتن شرمگاه، و سامان‌دادن مال، و آمادگی در برابر دشمن، و نهی از منکر، و ترک سبک‌سری. پس این است آنچه خردمند به متانت بدان رسید؛ خوشا به حال آن که باوقار شد و سبکی و جاهلیت نداشت و گذشت کرد و درگذشت. و اما پایداری بر نیکی: از آن شعبه می‌گیرد ترک زشتی‌ها، و دوری از سبک‌سری (۳)