اعمال روز جُمعه
برای روز جُمعه اعمال بسیاری است که در اینجا تنها به بیان چند مورد اکتفا می کنیم: اول: در رکعت اوّل نماز صبح سوره «جُمعه» و در رکعت دوّم: «تَوحید» خوانده شود. دوّم: پس از نماز صبح، پیش از آنکه سخن بگوید، این دعا را بخواند تا کفّاره گناهان او از این جُمعه تا جُمعه دیگر باشد:
اَللّٰهُمَّ مَا قُلْتُ فِي جُمُعَتِي هَذِهِ مِنْ قَوْلٍ، أَوْ حَلَفْتُ فِيها مِنْ حَلْفٍ، أَوْ نَذَرْتُ فِيها مِنْ نَذْرٍ، فَمَشِيّتُكَ بَيْنَ يَدَيْ ذٰلِكَ كُلِّهِ، فَمَا شِئْتَ مِنْهُ أَنْ يَكُونَ كَانَ، وَ مَا لَمْ تَشَأْ مِنْهُ لَمْ يَكُنْ، اَللّٰهُمَّ اغْفِرْ لِي وَ تَجاوَزْ عَنِّي، اَللّٰهُمَّ مَنْ صَلَّيْتَ عَلَيْهِ فَصَلاَتِي عَلَيْهِ، وَ مَنْ لَعَنْتَ فَلَعْنَتي عَلَيْهِ.
خدایا! هر سخنی که در این جُمعه بر زبان آوردم، و یا هر سوگندی که در آن ادا نمایم و یا هر نذری که در آن جاری کنم، خواست و اراده تو پیشاپیش همه اینهاست، پس در این میان هرچه را تو بخواهی که بشود می شود، و هرچه را که نخواهی نشود، بار خدایا! مرا بیامرز و از من درگذر. خدایا! هرکه را تو بر او درود فرستی پس درودم بر او باد و هرکه را که تو لعنت کنی پس لعنتم بر او باد.
و دست کم در هر ماه یک بار این عمل را بجا آورد و نیز روایت شده: هرکس در روز جُمعه پس از نماز صبح بنشیند، و به تعقیب بپردازد تا آفتاب برآید، هفتاد درجه در بهشت برین برای او بالا رود. و شیخ طوسی روایت کرده: که سنّت است این دعا را در تعقیب
نماز صبح روز جُمعه بخواند:
اللّٰهُمَّ إِنِّى تَعَمَّدْتُ إِلَيْكَ بِحَاجَتِى، وَأَنْزَلْتُ إِلَيْكَ الْيَوْمَ فَقْرِى وَفَاقَتِى وَمَسْكَنَتِى، فَأَنَا لِمَغْفِرَتِكَ أَرْجَىٰ مِنِّى لِعَمَلِى، وَلَمَغْفِرَتُكَ وَ رَحْمَتُكَ أَوْسَعُ مِنْ ذُنُوبِى، فَتَوَلَّ قَضاءَ كُلِّ حَاجَةٍ لِى بِقُدْرَتِكَ عَلَيْهَا، وَتَيْسِيْرِ (تَیَسُّرِ) ذٰلِكَ عَلَيْكَ، وَ لِفَقْرِى إِلَيْكَ، فَإنِّى لَمْ أُصِبْ خَيْراً قَطُّ إِلّا مِنْكَ، وَلَمْ يَصْرِفْ عَنِّى سُوءً قَطُّ أَحَدٌ سِوَاكَ، وَلَسْتُ (لَیسَ) أَرْجُو لآخِرَتِى وَدُنْياىَ، و لا لِيَوْمِ فَقْرِى، يَوْمَ يُفْرِدُنِى النَّاسُ فِى حُفْرَتِ،ى وَأُفْضِى إِلَيْكَ بِذَنْبِى سِوَاكَ.
خدایا! با حاجت خویش آهنگ تو کرده ام و امروز بر تو فرود آورده ام فقر و تنگدستی و درماندگی ام را و به آمرزش تو امیدوارتر از کردار خویشم و بخشایش و رحمت تو دامنه دار تر از گناهان من است، پس برآور نیاز مرا با قَدرتی که بر آن داری و با سهولتی که نزد تو دارد، و نیازی که من به تو دارم. چه من به خیری دست نیافته ام جز از سوی تو و جز تو هرگز کسی گزندی را از من نرانده است و برای آن جهان و این جهانم و نه برای گاه تهیدستی ام، آنگاه که مردم در قبرم تنها گذارند و گناهم را به نزد تو آورم، جز به مهر تو امید ندارم.
سوّم: روایت شده: هرکس در روز جُمعه و دیگر روزها پس از نماز ظهر و نماز صبح بگوید:
اللّهمَّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ، وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ عَجِّلْ فَرَجَهُمْ.
خدایا بر محمّد و خاندان محمّد درود فرست و طلوع ظهورشان را زود گردان
نمیرد تا حضرت قائم عجل اللّه تعالی فرجه الشریف را دریابد. و اگر صد مرتبه این صلوات را بخواند، خدا شصت حاجت، سی حاجت از حاجات دنیا و سی حاجت از حاجات آخرتش را برآورده سازد. چهارم: پس از
نماز صبح سوره «
اَلرَّحمن» را بخواند و بعد از آیه:«فَبِأَیِّ آلاءِ رَبِّکُمَا تُکَذِّبَانِ»
کدامین نعمتهای پروردگارتان را تکذیب میکنید.
بگوید:
لا بِشَیْءٍ مِنْ آلائِکَ رَبِّ أُکَذِّبُ.
هیچ یک از نعمت های تو را ای پروردگارم تکذیب نمی کنم
پنجم: شیخ طوسی (رَحمهُ اللّه) فرموده: مستحب است پس از نماز صبح روز جُمعه صد مرتبه سوره «تَوحید» را بخواند و صد مرتبه بر محمّد و آل محمّد صلوات فرستد و صد مرتبه استغفار کند و سوره های «نساء، هود، کَهف، صافّات، اَلرَّحمن» را بخواند. ششم: سوره های: «اَحقاف» و «مُؤمِنون» را بخواند، از امام صادق (عَلَيهِ السَّلَامُ) روایت شده: هرکه در هر شب جُمعه یا در هر روز جُمعه سوره «احقاف» را بخواند در دنیا هراسی به دلش راه نیابد و از وحشت بزرگ روز قیامت ایمن گردد و نیز آن حضرت فرمود: هرکس جُمعه ها بر خواندن سوره «مُؤمِنون» مداومت نماید، خدای تعالی پایان کارش را به نیکبختی و سعادت قرار دهد، و جایگاهش در بهشت برین با پیامبران الهی باشد، هفتم: پیش از طلوع آفتاب ده مرتبه: سوره «قُل یا اَیُّهاَ الکافِرونَ» را بخواند و دعا کند تا خواسته اش اجابت شود. روایت شده: حضرت زین العابدین (عَلَيهِ السَّلَامُ) چون صبح روز جُمعه میشد تا ظهر «آیَةُ الکُرسی»
[آیه 255 سوره بقره: «اللّه ُ لا الهَ الاّ هُوَ الحَیُّ... و لاَ یؤُوُدهُ حِفظُهُما، وَ هُوَ العَلِیُّ العَظیمُ»] را می خواند، و چون از نمازها فراغت می یافت، به تلاوت سوره: «اِنّا اَنزَلناهُ» می پرداخت. و آگاه باش برای خواندن آیَةُ الکُرسی علی التنزیل در روز جُمعه فضیلت بسیار روایت شده است [علاّمه مجلسی گوید: آیَةُ الکُرسی علی التنزیل بنا بر روایت علی بن ابراهیم و شیخ کلینی عبارت است از: «اللّه لا اِلهَ اِلّا هُوَ الحَیُّ... تا: هُم فیها خالِدونَ» هشتم: غسل جُمعه کند، و آن از جمله اعمال مستحبی است که بر آن تأکید بسیار شده و در روایت آمده که حضرت رسول (صَلَّى اللّه عَلَيْهِ وَ آلِهِ وَسَلَّمَ) به امیر المؤمنین (عَلَيهِ السَّلَامُ) فرمود: یا علی! در هر جُمعه غسل کن، گرچه به خاطر آن غذای خود را برای بدست آوردن آب جهت غسل کردن بفروشی و گرسنه بمانی ؛ زیرا هیچ عمل مستحبّی برتر از غسل روز جُمعه نیست و از امام صادق (عَلَيهِ السَّلَامُ) روایت شده: هرکه در روز جُمعه غسل کند و این دعا را بخواند:
أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلٰهَ إِلّا اللّٰهُ وَحْدَهُ، لَاشَرِيكَ لَهُ، وَ أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ. اَللّٰهُمَّ صَلِّ عَلىٰ مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ،
گواهی می دهم که شایسته پرستشی جز خدا نیست، شریک و انبازی ندارد، و گواهی می دهم که محمّد بنده و فرستاد اوست، بار خدایا، بر محمّد و خاندان محمّد درود فرست
وَ اجْعَلْنِی مِنَ التَّوَّابِینَ، وَ اجْعَلْنِی مِنَ الْمُتَطَهِّرِینَ.
و مرا از بسیار توبه کنندگان و پاکان قرار ده.
برای او تا جُمعه آینده حالت پاکی و طهارت پیدا شود ؛ یعنی: از گناهان پاک می گردد، یا آنکه اعمال او با طهارت معنوی انجام می گیرد و مورد قبول حق واقع می شود. و به احتیاط نزدیک تر آن است که تا جائی که ممکن است، غسل جُمعه را ترک نکنند. باید دانست وقت غسل جُمعه پس از طلوع فجر تا زمان ظهر است و هرچه نزدیک تر به ظهر انجام شود، بهتر است. نهم: سر را با گل خطمی بشوید ؛ زیرا که این کار از بیماری پیسی و دیوانگی ایمنی می بخشد. دهم: ناخن و موی پشت لبش را بزداید زیرا که ثواب بسیار دارد و روزی را افزون می سازد، و او را از گناه تا جُمعه دیگر دور می کند، و از بیماری دیوانگی و جذام و پیسی ایمنی می دهد، و بهتر است در وقت چیدن ناخن و زدودن موی پشت لب بخواند:
بِسْمِ اللّه وَ بِاللّه وَ عَلَی سُنَّةِ مُحَمَّدٍ رَسُولِ اللّه وَ آلِ مُحَمَّدٍ.
به نام خدا و به یاد خدا و بر روش محمّد و خاندان محمّد
و در گرفتن ناخن، از انگشت کوچک دست چپ شروع، و به انگشت کوچک دست راست ختم نماید، و این شیوه را
در گرفتن ناخن های پای خود نیز رعایت کند پس از آن ناخن های چیده را دفن کند. یازدهم: بوی خوش استعمال کند و جامه های پاکیزه خود را بپوشد. دوازدهم: صدقه دهد، چه بر طبق یک روایت: ثواب صدقه دادن در شب و روز جُمعه، هزار برابر اوقات دیگر است. سیزدهم: برای خانواده خود خوردنی های خوب و تازه از قبیل میوه و گوشت تهیه کند تا به آمدن جُمعه شاد شوند. چهاردهم: پیش از خوردن صبحانه انار و پیش از ظهر هفت برگ کاسنی بخورد، از موسی بن جعفر (عَلَيهِمَا السَّلَامُ) روایت شده: هرکه در روز جُمعه وقتی که ناشتاست یک انار بخورد، تا چهل روز دل او را نورانی گرداند. و اگر دو انار بخورد تا هشتاد روز و اگر سه انار، تا صدوبیست روز، وسوسه شیطان را از او دور گرداند و هرکس وسوسه شیطان از او دور شود نافرمانی خدا نکند و هرکه نافرمانی خدا نکند وارد بهشت شود. شیخ طوسی در کتاب «مصباح» فرموده: در مورد خوردن انار در روز وشب جُمعه فضیلت بسیار روایت شده. پانزدهم: خود را از کارهای دنیا فارغ کند، و به آموختن دین بپردازد، نه آنکه روز جُمعه را به گشت و گذار، و تفرّج
در باغها و کشتزارهای مردم، و هم سخنی با اراذل و مردمان بی عار و مسخره گی و عیب گوئی از مردم، و خنده های قهقهه، و خواندن اشعار و غوطه ور شدن در کارهای باطل و امثال اینها صرف کند، که مفاسدش بیش از آن است که بیان شود. از امام صادق (عَلَيهِ السَّلَامُ) نقل شده: بدا به حال مسلمانی که در طول هفته روز جُمعه را صرف یادگیری مسائل دینی خود نکند، و برای این عمل مهمّم، خود را از کارهای دیگر فارغ نسازد. از حضرت رسول (صَلَّى اللّه عَلَيْهِ وَ آلِهِ وَسَلَّمَ) روایت شده: هرگاه در روز جُمعه ببینید پیرمردی سرگذشت دوران جاهلیت و کفر را برای مردم بیان می کند، بر سرش سنگریزه بزنید. شانزدهم: هزار مرتبه صلوات فرستد، از امام باقر (عَلَيهِ السَّلَامُ) روایت شده: هیچ عبادتی در روز جُمعه نزد من محبوب تر از صلوات بر محمّد و آل مطهّر او - صَلَّی اللّه عَلَیهِم اَجمَعین- نیست. مؤلّف گوید: اگر برای هزار مرتبه صلوات فرصت نکرد، دست کم صد مرتبه را ترک نکند، تا در روز قیامت چهره اش نورانی گردد. و روایت شده: هرکس روز جُمعه صد مرتبه صلوات فرستد و صد مرتبه اَستَغفِرُاللّه رَبَّی وَ اَتُوبُ اِلَیهِ. گوید و صد مرتبه سوره «تَوحید» را بخواند، آمرزیده خواهد شد. و نیز روایت شده: که ثواب صلوات بر محمّد و آل
محمّد، بین نماز ظهر و عصر برابر با ثواب هفتاد حج است. هفدهم: حضرت رسول و ائمه طاهرین (عَلَيهِم السَّلَامُ) را زیارت نماید و کیفیت آن در باب زیارات [صفحه 780] خواهد آمد. هیجدهم: به زیارت گذشتگان به ویژه پدر و مادر یا یکی از ایشان برود، که این عمل ثواب بسیار دارد. از امام باقر (عَلَيهِ السَّلَامُ) روایت شده: مردگان را در روز جُمعه زیارت کنید، زیرا می دانند چه کسی به زیارت ایشان رفته است و از این رو شاد می شوند. نوزدهم: دعای «ندبه» را که از اعمال عیدهای چهارگانه است بخواند. این دعا بعد از این، در جای خودش خواهد، آمد. [صفحه 1299] بیستم: آگاه باش برای روز جُمعه جز نافله آن، که بیست رکعت است، نمازهای بسیاری ذکر شده است. کیفیت نافله مذکور بنا بر مشهور آن است که شش رکعت آن زمانی که نور آفتاب افق را فرا گیرد بجا آورده شود، و شش رکعت دیگر وقتی که خورشید بالا بیاید، و شش رکعت دیگر نزدیک ظهر، و دو رکعت پس از ظهر پیش از نماز ظهر، و یا آنکه شش رکعت اوّل را پس از نماز جُمعه یا نماز ظهر بجا آورد، به صورتی که در کتب فقها و »مصابیح» ذکر شده. البته نمازهای بسیار دیگری نیز نقل
شده، که ذکر بعضی از آن ها در این مقام مناسبت دارد، هر چند بیشتر آن ها اختصاصی به روز جُمعه ندارد، ولی بجا آوردن آن ها در روز جُمعه بیشتر فضیلت دارد: از جمله آن ها نماز کامله است که شیخ طوسی، و سیّد ابن طاووس و شهید و علاّمه حلّی و دیگران به سندهای بسیار و معتبر از امام صادق (عَلَيهِ السَّلَامُ) و ایشان از پدران بزرگوارشان (عَلَيهِم السَّلَامُ) از حضرت رسول (صَلَّى اللّه عَلَيْهِ وَ آلِهِ وَسَلَّمَ) روایت کرده اند که آن حضرت فرمود: «هرکس در روز جُمعه پیش از ظهر چهار رکعت نماز بخواند، و در هر رکعت سوره «حَمد» را ده مرتبه: و هر یک از: «قُل اَعوذُ بِرَبِّ النّاسِ» و «قُل اَعوذُ بِرَبِّ الفَلَقِ» و «قُل هُوَ اللّه اَحَدٌ» و «قُل یا اَیُّهَا الکافِرونَ» و «آیَةُ الکُرسی» را ده مرتبه:، و به روایت دیگر: «اِنّا اَنزَلناهُ» و آیۀ «شَهِدَ اللّه. » [آیه 18 سوره آل عمران] را نیز هر یک ده مرتبه: بخواند، و آنگاه که از چهار رکعت فارغ شود، صد مرتبه استغفار کند، و صد مرتبه بگوید:
سُبحانَ اللّه وَ الحَمدُللّه، وَ لا اِلهَ اِلّا اللّه، واللّه اَکبَرُ، وَ لا حَولَ وَ لا قُوَّة الّا بِاللّه، العَلِیِّ العَظیمِ.
خدا پاک و منزه است و ستایش تنها او را سزاست و خدایی جز او نیست، و خدا بزرگتر از هر وصفی است و هیچ نیرو و توانی جز برآمده از خدای بلند مرتبه بزرگ نیست.
و پس از آن صد
مرتبه صلوات فرستد، خدا شرّ اهل آسمان و شرّ اهل زمین، و شرّ شیطان و شرّ پادشاهان ستمگر را از او برطرف کند» تا پایان روایت که همه در بیان فضیلت این نماز است. نماز دیگر: حارث همدانی از امیر المؤمنین (عَلَيهِ السَّلَامُ) روایت کرده: اگر بتوانی روز جُمعه ده رکعت نماز بجای آر، و رکوع و سجودش را تمام و کامل ادا کن، و پس از هر دو رکعت صد مرتبه بگو:
سُبحانَ اللّه وَ بِحَمدِهِ
پاک و منزه است خدایی که ستایش تنها شایسته اوست
که فضیلت بسیار دارد.
: