آید از وی لذاته قول دیگر ─ چنانکه گوئی عالم متغیر است─ و هر متغیری حادث است─ پس عالم حادث است─ و قیاس بر دو قسم است─ اول اقترانی که در وی نتیجه یا نقیض نتیجه─ بالفعل مذکور نباشد ─ چنانکه مذکور شد─ دوم استثنائی که در وی نتیجه یا نقیض نتیجه─ بالفعل مذکور باشد ─ چنانکه گوئی اگر اینشخص آدمی باشد حیوان باشد─ لکن آدمی است پس حیوان است─ لکن حیوان نیست پس آدمی نیست

فصل: قیاس اقترانی یا حملی باشد─ یعنی مرکب از حملیات صرف باشد ─ و یا غیر حملی باشد─

و قسم اول ظاهرتر است─ پس بر وی اقتصار کنیم و آن چهار نوع است─ زیرا که نسبت میان موضوع و محمول چون مجهول باشد─ احتیاج باشد به متوسطی که─ او را با هر دو طرف نسبت بود─ تا بواسطه وی─ نسبت میان موضوع و محمول معلوم شود─ و آنرا حد وسط خوانند ─ چنانکه موضوع مطلوب را اصغر خوانند─ و محمول وی را اکبر خوانند ─ و حد وسط اگر محمول شود اصغر را─ و موضوع شود اکبر را─ آنرا شکل اول