Misbah Library
علامه محمدباقر مجلسی 1 32

و كتاب الروضة ليس في محل رفيع من الوثوق.

و کتاب الروضة در جایگاه بلندی از اعتماد نیست.

و كتابا التوحيد و الإهليلجة قد عرفت حالهما و سياقهما يدل على صحتهما و قال ابن شهرآشوب في المعالم المفضل بن عمر له وصية.

و دو کتاب التوحید و الإهلیلجة که حالشان را دانستی و سیاقشان بر درستی آن‌ها دلالت دارد. و ابن شهرآشوب در المعالم گفت: «مفضل بن عمر را وصیتی است.»

و كتاب الإهليلجة من إملاء الصادق عليه السلام في التوحيد و نسب بعض علماء المخالفين أيضا هذا الكتاب إليه عليه السلام و قال النجاشي في ترجمة المفضل و له كتاب فكر كتاب في بدء الخلق و الحث على الاعتبار و لعله إشارة إلى التوحيد و عد من كتب الحمدان بن المعافا كتاب الإهليلجة و لعل المعنى أنه من مروياته.

و کتاب الإهلیلجة از املای امام صادق علیه السلام در توحید است؛ و برخی عالمان مخالف نیز این کتاب را به آن حضرت علیه السلام نسبت داده‌اند. و نجاشی در شرح حال مفضل گفت: «او را کتاب فکر است» — کتابی در آغاز آفرینش و ترغیب به عبرت‌گیری؛ و شاید این اشاره به التوحید باشد. و کتاب الإهلیلجة را از کتاب‌های حمدان بن المعافا شمرده است؛ و شاید مقصود آن باشد که از مرویات اوست.

و كتاب مصباح الشريعة فيه بعض ما يريب اللبيب الماهر و أسلوبه لا يشبه سائر كلمات الأئمة و آثارهم و روى الشيخ في مجالسه بعض أخباره هكذا أخبرنا جماعة عن أبي المفضل الشيباني بإسناده عن شقيق البلخي عمن أخبره من أهل العلم. هذا يدل على أنه كان عند الشيخ رحمه اللّٰه و في عصره و كان يأخذ منه و لكنه لا يثق به كل الوثوق و لم يثبت عنده كونه مرويا عن الصادق عليه السلام و أن سنده ينتهي إلى الصوفية و لذا اشتمل على كثير من اصطلاحاتهم و على الرواية عن مشايخهم و من يعتمدون عليه في رواياتهم و اللّٰه يعلم.

و کتاب مصباح الشریعة، در آن چیزی هست که خردمند ماهر را به تردید می‌افکند، و اسلوب آن به دیگر سخنان و آثار امامان نمی‌ماند. شیخ در مجالس خود برخی اخبار آن را چنین روایت کرده است: «جماعتی ما را خبر دادند، از ابوالمفضل الشیبانی، به اسنادش از شقیق بلخی، از کسی از اهل علم که او را خبر داد.» این نشان می‌دهد که کتاب نزد شیخ رحمه الله و در روزگار او بوده و از آن می‌گرفته، ولی به آن اعتماد کامل نداشته و نزد او ثابت نشده که از امام صادق علیه السلام روایت شده باشد؛ و سند آن به صوفیه می‌انجامد و از این رو بسیاری از اصطلاحات ایشان و روایت از مشایخشان و کسانی که در روایاتشان بر آنان اعتماد می‌کنند در آن آمده است. و خدا داناتر است.

و كتابا التفسير راوياهما معتبران مشهوران و مضامينهما متوافقتان موافقتان لسائر الأخبار و أخذ منهما علي بن إبراهيم و غيره من العلماء الأخيار و عد النجاشي من كتب سعد بن عبد اللّٰه كتاب ناسخ القرآن و منسوخه و محكمه و متشابهه و ذكر أسانيد صحيحة إلى كتبه.

و دو کتاب تفسیر که راویانشان معتبر و مشهورند و مضامینشان با یکدیگر و با دیگر اخبار موافق است؛ و علی بن ابراهیم و دیگر عالمان نیکو از آن دو گرفته‌اند. و نجاشی کتاب ناسخ القرآن و منسوخه و محکمه و متشابهه را از کتاب‌های سعد بن عبدالله شمرده و اسنادی صحیح به کتاب‌های او آورده است.

و كتاب المقالات عده الشيخ و النجاشي من جملة كتب سعد و أوردا أسانيدهما الصحيحة إليه و مؤلفه في الثقة و الفضل و الجلالة فوق الوصف و البيان و نقل الشيخ في كتاب الغيبة و الكشي و كتاب الرجال من هذا الكتاب.

و کتاب المقالات را شیخ و نجاشی از جملهٔ کتاب‌های سعد شمرده‌اند و اسناد صحیح خود را به آن آورده‌اند؛ و مؤلفش در وثاقت و فضل و جلالت فراتر از وصف و بیان است. و شیخ در کتاب الغیبة و کشی در کتاب الرجال از این کتاب نقل کرده‌اند.

و كتاب سليم بن قيس في غاية الاشتهار و قد طعن فيه جماعة و الحق أنه من الأصول المعتبرة و سنتكلم فيه و في أمثاله في المجلد الآخر من كتابنا و سنورد إسناده في الفصل الخامس.

و کتاب سلیم بن قیس در نهایت شهرت است و گروهی در آن طعن زده‌اند؛ و حق آن است که از اصول معتبر است. در این باره و در نظایر آن در مجلد آخر کتاب خود سخن خواهیم گفت و سند آن را در فصل پنجم خواهیم آورد.