«19»- سن، المحاسن عُثْمَانُ بْنُ عِيسَى عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي حَمْزَةَ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام يَقُولُ تَفَقَّهُوا فِي الدِّينِ فَإِنَّهُ مَنْ لَمْ يَتَفَقَّهْ مِنْكُمْ فَهُوَ أَعْرَابِيٌّ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ يَقُولُ فِي كِتَابِهِ لِيَتَفَقَّهُوا فِي الدِّينِ وَ لِيُنْذِرُوا قَوْمَهُمْ إِذا رَجَعُوا إِلَيْهِمْ لَعَلَّهُمْ يَحْذَرُونَ
«۱۹» - سن، المحاسن: عثمان بن عیسی، از علی بن ابی‌حمزه، گفت: از ابوعبدالله علیه السلام شنیدم که می‌فرمود: در دین فهم بجویید، که هر کس از شما فهم دین نجوید بادیه‌نشین است. همانا خدای عز و جل در کتاب خویش می‌فرماید: «لِیَتَفَقَّهُوا فِی الدِّینِ وَ لِیُنْذِرُوا قَوْمَهُمْ إِذا رَجَعُوا إِلَیْهِمْ لَعَلَّهُمْ یَحْذَرُونَ» — تا در دین فهم بجویند و چون به‌سوی قوم خویش بازگشتند آنان را بیم دهند، باشد که بپرهیزند.
شي، تفسير العياشي عن أبي بصير عنه عليه السلام مثله.
شی، تفسیر عیاشی: از ابوبصیر، از آن حضرت علیه السلام، همانند آن.
«20»- سن، المحاسن عَلِيُّ بْنُ حَسَّانَ عَمَّنْ ذَكَرَهُ عَنْ دَاوُدَ بْنِ فَرْقَدٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: ثَلَاثٌ هُنَّ مِنْ عَلَامَاتِ الْمُؤْمِنِ عِلْمُهُ بِاللَّهِ وَ مَنْ يُحِبُّ وَ مَنْ يُبْغِضُ.
«۲۰» - سن، المحاسن: علی بن حسّان، از آن که یاد کرده، از داوود بن فرقد، از ابوعبدالله علیه السلام، فرمود: سه چیز از نشانه‌های مؤمن است: دانستن خدا، و اینکه چه کسی را دوست بدارد و چه کسی را دشمن.
«21»- سن، المحاسن أَبِي مُرْسَلًا قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام أَفْضَلُ الْعِبَادَةِ الْعِلْمُ بِاللَّهِ.
«۲۱» - سن، المحاسن: پدرم، به‌صورت مرسل، گفت: ابوعبدالله علیه السلام فرمود: برترین عبادت، دانستن خداست.
«22»- شي، تفسير العياشي عَنْ أَبِي بَصِيرٍ قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ قَوْلِ اللَّهِ وَ مَنْ يُؤْتَ الْحِكْمَةَ فَقَدْ أُوتِيَ خَيْراً كَثِيراً قَالَ هِيَ طَاعَةُ اللَّهِ وَ مَعْرِفَةُ الْإِمَامِ ١.
«۲۲» - شی، تفسیر عیاشی: از ابوبصیر، گفت: از او دربارهٔ سخن خدا «وَ مَنْ یُؤْتَ الْحِکْمَةَ فَقَدْ أُوتِیَ خَیْراً کَثِیراً» پرسیدم؛ فرمود: آن طاعت خدا و شناخت امام است (۱).
«23»- شي، تفسير العياشي عَنْ أَبِي بَصِيرٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا جَعْفَرٍ عليه السلام وَ مَنْ يُؤْتَ الْحِكْمَةَ فَقَدْ أُوتِيَ خَيْراً كَثِيراً قَالَ الْمَعْرِفَةُ.
«۲۳» - شی، تفسیر عیاشی: از ابوبصیر، گفت: از ابوجعفر علیه السلام دربارهٔ «وَ مَنْ یُؤْتَ الْحِکْمَةَ فَقَدْ أُوتِیَ خَیْراً کَثِیراً» شنیدم؛ فرمود: همان معرفت است.
«24»- شي، تفسير العياشي عَنْ أَبِي بَصِيرٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا جَعْفَرٍ عليه السلام يَقُولُ وَ مَنْ يُؤْتَ الْحِكْمَةَ فَقَدْ أُوتِيَ خَيْراً كَثِيراً قَالَ مَعْرِفَةُ الْإِمَامِ وَ اجْتِنَابُ الْكَبَائِرِ الَّتِي أَوْجَبَ اللَّهُ عَلَيْهَا النَّارَ.
«۲۴» - شی، تفسیر عیاشی: از ابوبصیر، گفت: از ابوجعفر علیه السلام شنیدم که دربارهٔ «وَ مَنْ یُؤْتَ الْحِکْمَةَ فَقَدْ أُوتِیَ خَیْراً کَثِیراً» می‌فرمود: شناخت امام و دوری‌گزیدن از گناهان کبیره‌ای که خدا بر آنها آتش را واجب کرده است.
«25»- شي، تفسير العياشي عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ خَالِدٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام عَنْ قَوْلِ اللَّهِ وَ مَنْ يُؤْتَ الْحِكْمَةَ فَقَدْ أُوتِيَ خَيْراً كَثِيراً فَقَالَ إِنَّ الْحِكْمَةَ الْمَعْرِفَةُ وَ التَّفَقُّهُ فِي الدِّينِ فَمَنْ فَقُهَ مِنْكُمْ فَهُوَ حَكِيمٌ وَ مَا أَحَدٌ يَمُوتُ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أَحَبَّ إِلَى إِبْلِيسَ مِنْ فَقِيهٍ.
«۲۵» - شی، تفسیر عیاشی: از سلیمان بن خالد، گفت: از ابوعبدالله علیه السلام دربارهٔ سخن خدا «وَ مَنْ یُؤْتَ الْحِکْمَةَ فَقَدْ أُوتِیَ خَیْراً کَثِیراً» پرسیدم؛ فرمود: همانا حکمت، معرفت و فهم در دین است؛ پس هر که از شما فهم دین یافت، حکیم است. و هیچ‌یک از مؤمنان نمی‌میرد که مرگش نزد ابلیس محبوب‌تر از مرگ فقیه باشد.
بيان: قيل الحكمة تحقيق العلم و إتقان العمل و قيل ما يمنع من الجهل و قيل هي الإصابة في القول و قيل هي طاعة اللّٰه و قيل هي الفقه في الدين و قال ابن دريد كل ما يؤدي إلى مكرمة أو يمنع من قبيح و قيل ما يتضمن صلاح النشأتين و التفاسير متقاربة و الظاهر من الأخبار أنها العلوم الحقة النافعة مع العمل بمقتضاها و قد يطلق على العلوم الفائضة من جنابه تعالى على العبد بعد العمل بما يعلم.
بیان: گفته شده حکمت، تحقیق دانش و استوارساختن کردار است؛ و گفته شده آن است که از نادانی بازمی‌دارد؛ و گفته شده درست‌گفتاری است؛ و گفته شده طاعت خداست؛ و گفته شده فهم در دین است. و ابن درید گفته است: هر آنچه به بزرگواری بینجامد یا از زشتی بازدارد. و گفته شده آنچه صلاح هر دو نشئه را دربر دارد. و این تفسیرها به هم نزدیک‌اند؛ و ظاهر اخبار آن است که حکمت همان دانش‌های حق و سودمند است همراه با کار کردن به مقتضای آنها؛ و گاه بر دانش‌هایی اطلاق می‌شود که پس از کار کردن به دانسته‌ها، از درگاه خدای تعالی بر بنده فرو می‌ریزد.
«26»- مص، مصباح الشريعة قَالَ الصَّادِقُ عليه السلام الْحِكْمَةُ ضِيَاءُ الْمَعْرِفَةِ وَ مِيرَاثُ التَّقْوَى وَ ثَمَرَةُ
«۲۶» - مص، مصباح الشریعة: امام صادق علیه السلام فرمود: حکمت روشنایی معرفت است و میراث پرهیزگاری و میوهٔ