Misbah Library
علامه محمدباقر مجلسی 3 335
ترجمهٔ فارسی: گروه مترجمان، نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور

هُمُ الْمَسْئُولُونَ ثُمَّ قِيلَ لِبَنِي آدَمَ أَقِرُّوا لِلَّهِ بِالرُّبُوبِيَّةِ وَ لِهَؤُلَاءِ النَّفَرِ بِالطَّاعَةِ فَقَالُوا رَبَّنَا أَقْرَرْنَا فَقَالَ لِلْمَلَائِكَةِ اشْهَدُوا فَقَالَتِ الْمَلَائِكَةُ شَهِدْنَا عَلَى أَنْ لَا يَقُولُوا إِنَّا كُنَّا عَنْ هذا غافِلِينَ أَوْ يَقُولُوا إِنَّما أَشْرَكَ آباؤُنا مِنْ قَبْلُ وَ كُنَّا ذُرِّيَّةً مِنْ بَعْدِهِمْ أَ فَتُهْلِكُنا بِما فَعَلَ الْمُبْطِلُونَ يَا دَاوُدُ وَلَايَتُنَا مُؤَكَّدَةٌ عَلَيْهِمْ فِي الْمِيثَاقِ.

و ایشانند که در روز قیامت از ایشان سؤال خواهد شد. بعد از آن به فرزندان آدم گفته شد: اقرار کنید از برای خدا به پروردگاری و از برای این جماعت به فرمان برداری. فرزندان آدم گفتند: آری ای پروردگار ما اقرار کردیم. پس به فرشتگان فرمود: گواه باشید. فرشتگان گفتند: گواه شدیم بر اقرار ایشان تا در فردای قیامت نگویند به درستی که ما از این اقرار بی خبر بودیم یا نگویند: «إِنَّما أَشْرَکَ آباؤُنا مِنْ قَبْلُ وَ کُنَّا ذُرِّیَّةً مِنْ بَعْدِهِمْ أَ فَتُهْلِکُنا بِما فَعَلَ الْمُبْطِلُون» {پدران ما پیش از این مشرک بوده اند و ما فرزندانی پس از ایشان بودیم. آیا ما را به خاطر آنچه باطل اندیشان انجام داده اند هلاک می کنی؟}. ای داود ولایت و صاحب اختیاری ما در وقت پیمان گرفتن خدا بر ایشان استوار شده است.

قال الصدوق رحمه اللّٰه في التوحيد إن المشبهة تتعلق بقوله عز و جل إِنَّ رَبَّكُمُ اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ ثُمَّ اسْتَوى عَلَى الْعَرْشِ يُغْشِی اللَّيْلَ النَّهارَ و لا حجة لها في ذلك لأنه عز و جل عنى بقوله اسْتَوى عَلَى الْعَرْشِ أي ثم نقل العرش إلى فوق السماوات و هو مستول عليه و مالك له فقوله عز و جل ثُمَّ إنما هو لدفع العرش إلى مكانه الذي هو فيه و نقله للاستواء و لا يجوز أن يكون معنى قوله استوى استولى لأن الاستيلاء لله تعالى ١على الملك و علی الأشياء ليس هو بأمر حادث بل كان لم يزل مالكا لكل شي ء و مستوليا على كل شي ء و إنما ذكر عز و جل الاستواء بعد قوله ثم و هو يعني الرفع مجازا و هو كقوله وَ لَنَبْلُوَنَّكُمْ حَتَّى نَعْلَمَ الْمُجاهِدِينَ مِنْكُمْ وَ الصَّابِرِينَ فذكر نعلم مع قوله حتى و هو عز و جل يعنی حتى يجاهد المجاهدون و نحن نعلم ذلك لأن حتى لا يقع إلا على فعل حادث و علم اللّٰه عز و جل بالأشياء لا يكون حادثا و كذلك ذكر قوله عز و جل اسْتَوى عَلَى الْعَرْشِ بعد قوله ثُمَّ و هو يعني بذلك ثم رفع العرش لاستيلائه عليه و لم يعن بذلك الجلوس و اعتدال البدن لأن اللّٰه لا يجوز أن يكون جسما و لا ذا بدن تعالى اللّٰه عن ذلك علوا كبيرا ٢.

توضیح صدوق - رحمه الله - گفته: فرقه مشبهه تمسک می جویند به قول خدای عز و جل «إِنَّ رَبَّکُمُ اللَّهُ الَّذِی خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ فِی سِتَّةِ أَیَّامٍ ثُمَّ اسْتَوی عَلَی الْعَرْشِ یُغْشِی اللَّیْلَ النَّهارَ» {در حقیقت، پروردگار شما آن خدایی است که آسمانها و زمین را در شش روز آفرید سپس بر عرش [جهانداری] استیلا یافت. روز را به شب می پوشاند} و ایشان را در این قول حجتی نیست زیرا که خدای عز و جل به قول خویش «ثُمَّ اسْتَوی عَلَی الْعَرْشِ» این را قصد فرمود که عرش را به سوی بالای آسمانها انتقال داد در حالی که بر عرش مستولی و آن را مالک بود پس معنای «ثمّ» تنها برداشتن عرش به سوی مکانی که عرش در آن است و نقل کردن آن به جهت استواء می باشد. و جائز نیست که معنی«إستوی»، «إستولی»(مسلط شدن) باشد زیرا که استیلا و مسلط بودن خدای تبارک و تعالی بر ملک و بر همه چیزها امر حادثی نیست بلکه پیوسته هر چیزی را مالک و بر هر چیزی مستولی بوده و جز این نیست که خدای عز و جل استواء را بعد از «ثُمّ» ذکر کرده و آن مجازا به معنای بلند کردن است همچون قول او که فرمود: «وَ لَنَبْلُوَنَّکُمْ حَتَّی نَعْلَمَ الْمُجاهِدِینَ مِنْکُمْ وَ الصَّابِرِینَ» {و البتّه شما را می آزماییم تا مجاهدان و شکیبایانِ شما را باز شناسانیم} پس «نعلم» را با «حتّی» ذکر کرده و این معنا را اراده کرده که: تا جهادکنندگان جهاد کنند و ما آن را می دانیم. زیرا که «حتّی» واقع نمی شود مگر بر فعل حادث و علم خدای عز و جل حادث نمی باشد و همچنین ذکر کردن «اسْتَوی عَلَی الْعَرْشِ» بعد از «ثُمّ» به این معناست که: عرش را بلند کرد به جهت استیلایش بر آن. و منظورش نشستن و اعتدال بدن نیست زیرا که روا نباشد که خدای عز و جل جسم و صاحب بدن باشد و خدا از این برتری دارد، برتری بزرگ.

(١)1- في نسخة: لان استيلاء اللّٰه تعالى.در نسخه‌ای: «لان استیلاء اللّٰه تعالی».
(٢)2- قال السيّد الرضيّ قدس اللّٰه روحه في كتابه تلخيص البيان بعد قوله تعالی: «ثُمَّ اسْتَوی عَلَى الْعَرْشِ»*: و هذه استعارة، لان حقيقة الاستواء إنّما توصف بها الاجسام التي تعلو و تهبط و تميل و تعتدل و المراد بالاستواء هاهنا الاستيلاء بالقدرة و السلطان، لا بحلول القرار و المكان، كما يقال: استوی فلان الملك علی سرير ملكه بمعنی استولى على تدبير الملك، و ملك معقد الامر و النهي، و يحسن صفته بذلك و إن لم يكن له في الحقيقة سرير يقعد عليه، و لا مكان عال يشار إليه، و إنّما المراد نفاذ أمره في مملكته، و استيلاء سلطانه على رعيته. فان قيل: فاللّٰه سبحانه مستول على كل شي ء بقهره و غلبته و نفاذ أمره و قدرته، فما معنى اختصاص العرش بالذكر هاهنا؟ قيل: كما ثبت أنّه تعالی ربّ لكل شي ء، و قد قال في صفة نفسه: «رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ»* و قال: «رَبُّ الْعَرْشِ الْكَرِيمِ» فان قيل: فما معنى قولنا: عرش اللّٰه إن لم يرد بذلك كونه عليه؟ قيل: كما يقال: بيت اللّٰه و ان لم يرد كونه فيه، و العرش تطوف به الملائكة تعبدا، كما أن البيت في الأرض تطوف به الخلائق تعبدا.سید رضی قدّس الله روحه در کتاب تلخیص البیان، پس از سخن خدای متعال «ثُمَّ اسْتَوی عَلَی الْعَرْشِ» گفته است: این استعاره است؛ زیرا حقیقت «استواء» تنها اجسامی را وصف می‌کند که بالا می‌روند و فرود می‌آیند و می‌گرایند و راست می‌شوند. و مراد از استواء در اینجا چیرگی با قدرت و سلطنت است، نه با قرار گرفتن و مکان گزیدن؛ چنانکه گفته می‌شود: فلان پادشاه بر تخت پادشاهی خود استوا یافت، یعنی بر تدبیر پادشاهی چیره شد و گرهگاه امر و نهی را به دست گرفت، و این وصف برای او نیکوست هرچند در حقیقت تختی نداشته باشد که بر آن بنشیند و جایگاه بلندی که بدان اشاره شود؛ بلکه مراد نفوذ فرمان او در کشورش و چیرگی سلطنتش بر رعیّت است. و اگر گفته شود: خدای سبحان با قهر و غلبه و نفوذ فرمان و قدرت خود بر همه چیز چیره است، پس چرا اینجا عرش را ویژه یاد کرده است؟ پاسخ آن است که چنانکه ثابت است او پروردگار هر چیزی است، در وصف خود فرموده است: «رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِیمِ» و «رَبُّ الْعَرْشِ الْکَرِیمِ». و اگر گفته شود: پس معنای «عرش خدا» چیست، اگر مراد بودنِ او بر آن نباشد؟ پاسخ آن است که چنانکه گفته می‌شود «خانهٔ خدا» و مراد بودنِ او در آن نیست؛ و فرشتگان گرد عرش به عبادت می‌گردند، چنانکه آفریدگان گرد خانه در زمین به عبادت می‌گردند.